Standart Maliyet Analizi ve İş Etüdü Danışmanlığı

Standart Maliyet Analizi

Gemba,  Standart Maliyet Analizi ve İş Etüdü Danışmanlığı ile, Standart Maliyet Analizi ile şirketlerde standart maliyetin tanımı ve ilkelerin bilinmesini sağlamayı amaçlar. Bu kapsamda; fayda ve sakıncaların tanıtılması, kuruluş aşamalarının ortaya konulması, standartların belirlenmesi ve fiili maliyetle standart maliyetler arasındaki farkların analizinin gerçekleştirilmesi sağlanır.

Standart Zaman için belirleyici olan iş etüdüyle desteklenen bu çalışmaların sonuçlandırılması süresince uzman danışmanlarımız sizlere destek olacaktır. 

Maliyet Hesaplama Yöntemleri

Üretim sistemlerinin gerekli kıldığı başlıca maliyet hesaplama yöntemleri; safha maliyeti, sipariş maliyeti, gerçek maliyet ve standart maliyetten oluşmaktadır.

Safha maliyeti, aynı türden tek bir malın ya da mal gruplarının kütle halinde üretimi durumunda kullanılan maliyetlendirme sistemine denir.

Bu yöntemin uygulandığı üretim sistemlerinde mal çoğunlukla bilinmeyen müşterilere sunulacak şekilde yapılmaktadır. Safha maliyet yönteminde, her safhaya ilişkin işlem maliyetleri hesaplanmakta
ve buna önceki safhadan devralınan maliyet de eklenerek, o safhanın sonunda üretilen birimlerin toplam maliyeti bulunmaktadır. Bu itibarla maliyetler, mamul veya mamul grupları itibariyle değil, safhalar itibariyle oluşur. Üretim birbirini izleyen safhalardan oluştuğundan, her safhada giderleri bir sonraki safhaya devretmekte ve son safhada üretimi tamamlamış olan birimlerin toplam maliyeti stok maliyeti olarak ambara devretmektedir.

Sipariş maliyet yöntemi ise birbirinden fiziksel açıdan farklı her iş yada üretim grubu için katlanılan üretim giderlerinin ayrı ayrı izlenip sipariş kartlarında toplanmasıdır. Sipariş maliyeti yöntemini uygulayan işletmelere mobilyacılık, uçak ve gemi yapımı sanayi, radyo, teyp, buzdolabı, çamaşır makinesi vb. beyaz eşya ve elektronik eşya, otomotiv endüstrisi örnek gösterilebilir.

Belirli dönemler itibariyle üretim çalışmaları sırasında yapılan üretimin gerektirdiği her türlü giderlerin, uğranılan kayıpların ve fedakarlıkların yapıldıkları tarihteki gerçek değerleri ile maliyete katılmasına
gerçek maliyet yöntemi denir. Tarihi veya fiili maliyetlendirme olarak da anılan bu yöntemde, yeni bir mamul ya da hizmet üretmek üzere tüketilen değerler üretim maliyetine maliyet değeri ile katılırlar. Örneğin, işletmenin bir süre önce satın aldığı madde, üretim maliyeti hesaplandığı sırada, piyasadaki değeri ne olursa olsun, maliyet değeri ile mamulün maliyetine katılacaktır.
Bu yöntemin gerçek maliyetlendirme olarak anılmasının nedeni de, herhangi bir maliyet ögesi işletmeye fiilen kaça mal olmuş ise, o maliyet değeri üzerinden, maliyetlere yüklenme yolunun seçilmesidir. “

Neden Standart Maliyet

Geleneksel maliyet kontrolünde önemli bir yeri olan standart maliyet yöntemi, işletme içinde bilimsel yöntemler ve üretimden önce saptanan standart maliyetlerin üretimden sonra oluşan fiili sonuçlar arasındaki farkların nedenlerini sorgulamayı amaçlamaktadır. Bu nedenle, maliyetlerin önceden belirlenmesi ile oluşan bu maliyetlerle fiili maliyetler arasındaki farkların, başka bir deyişle sapmaların da belirlenmesi gerekir. Bu sapmalar, işletme yöneticilerine olumlu ya da olumsuz yönde uyarıcı nitelikte olup önceden tedbir almalarını sağlamaktadır.
Böylece; yönetim açısından maliyet kontrolünde önemli husus, söz konusu bu sapmaların kabul edilebilir bir düzeye indirgenmesidir. Standart maliyetler işletmelerde planlama aracı olduğu kadar etkin yönetim kontrol aracı olarak da kullanılabilir.
İşletme yönetiminin en önemli sorunlarından birisi, maliyet kontrolünde etkinliği sağlayabilmek, ikincisi ise, maliyetlerin ne olması gereğini ortaya koyarak faaliyet etkinliğinin ölçümüdür. İşletmenin maliyet unsurlarının tespitinde muhasebe, mali karı belirlemek için elde edilen gelirlerle doğru ve anlamlı maliyet verilerinin sağlanmasına katkıda bulunmaktadır. İşletmenin satış gelirleri ile stoklarının maliyetinin gerçeğe uygun bir şekilde değerlemesinin yapılması gerçek karın tespiti açısından önem kazanmaktadır.

Amaç, maliyetlerin düşürülmesinde maliyet kontrolünün rolü ve önceden belirlenen maliyetlerle sonradan gerçekleşen maliyetler arasındaki farkları ortaya koymak ve böylece yöneticilerin gereken düzeltici kararları en kısa sürede almalarını sağlamaktır.

Standart Maliyetin Tanımı ve İlkeleri

Standart maliyet, hem miktar hem de fiyat standartlarına dayanan, gelecekte ulaşılabilen maliyetlerin bütçe tahmini olarak ifade edilmektedir (Allen ve Myddelton, 1992; 27).

Standart maliyet, birim üretim için planlanan maliyetler ve özellikle her üretim birimi için planlanmış üretim maliyetleri olarak tanımlanmaktadır (Küçüksavaş, 1992; 13). Maliyeti gerçekleşmiş rakamlar yerine belli bir işlem düzeyinde ve belli koşullar altında bilimsel incelemelere göre önceden belirlenmiş fiyatlara göre saptanan düzenli ve mantıklı yola standart maliyet denir. Tanımdan da anlaşılacağı üzere standart maliyet yönteminin özü, üretim maliyetini önceden ve bilimsel hesaplara dayanarak olması gereken düzeyde planlama ve maliyeti hesaplamada oluşmuş rakamlar yerine bunları kullanmaktır (Haftacı, 2009; 318-319).
Standart maliyetlerin en önemli işlevi, yönetime maliyetleri kontrol olanağını sunmasıdır. Kurulmuş bir ekonomik ünitenin aktif değerlerine katılan tüm varlıklar ticari işletmelerde alım satıma, sanayi kuruluşlarda ise, mal ve hizmetlerin üretilmesi amacına yöneliktir. Bu varlık kalemlerin etkin bir biçimde kullanılması gereği ise, işletmenin yaşaması ve gelişmesiyle ilgilidir. Bir başka deyişle, işletmeye konan varlıkların gerekli kıldığı sistem ve yöntemlerle çalıştırılarak en üst düzeyde karlılık ve verimliliğe ulaşılması zorunluluğu işletmenin doğal yapısında vardır. İşletmenin yaşamına, devamlılık veren kontrol mekanizmasının en uygun biçimde kurulması ve yürütülmesine standart maliyet sistemiyle ulaşılabilir (Uragun, 1993; 501).

Standart Maliyet Yönteminin Amaçları

Standart maliyetler; genel bütçeleri oluşturma, esnek bütçelerle performans değerleme, üretim maliyetini hesaplamayı kolaylaştırma ve muhasebe maliyetini azaltma amacıyla kullanılmaktadır (Smith, Keith ve Stephens, 1998; 419). İşletmelerde, uzun bir çalışma ve giderle kurulacak standart maliyet sisteminin işletmeye sağlayacağı yararlar, yöntemin ulaşacağı amaca göre sıralanabilir. Standart maliyetler; işletme faaliyetlerini geliştirmek ve yeterliliğini ölçmek, maliyetleri kontrol etmek ve düşürmek, maliyet hesaplama ve çıkarma işlemlerini basitleştirmek, dönem sonu stoklarını değerlemek, mal ve hizmetlerin satış fiyatlarını saptamak ve performans değerlemesini yapmak amacıyla kullanılmaktadır (Uragun, 1993; 504).

Standart maliyetler, bu amaçlara ulaşabilmek için, olanaklar ölçüsünde gerçeklere uygun bir biçimde kurulmalıdır. Çünkü, maliyetlerin düşürülmesi ve kontrollerin yapılması ve faaliyetlerin etkinlik derecelerinin ölçülmesi her şeyden önce uygulanan standartların miktar ve ölçülerine bağlıdır. Örneğin, isabetsiz bulunmuş direkt ilk madde ve malzemenin miktar ve değer ölçüleriyle fiili sonuçlar karşılaştırıldığında bulunan büyük sapmalarla maliyet kontrolleri ve maliyet düşürücü bir yöne gidilemeyeceği doğaldır.

Standart maliyet yönteminin uygulandığı bir işletmede üst düzey deki yöneticiler maliyetlerin olması gereken düzeyleri hakkında bilgi sahibi olurlar. Dönem sonucunda çıkarılan fiili maliyetlerle standart maliyetler arasında çıkan sapmalar yönetimin tüm dikkatini üzerine çekmesine neden olmaktadır. Maliyet sapmaları, işletme organizasyonunda ilgili bulunduğu bölümlerde de aynı derecede önem kazanacağından, işletmenin üretim ve satış  bölümlerinde bir maliyet bilincinin doğması sağlanmış olacaktır. Böylece, maliyetlerin düşürülmesi eğilimi artacaktır.

Ayrıca; standart maliyetler, mal ve hizmetlerin satış fiyatlarının tutarlı ve geçerli bir biçimde saptanmasını sağlarlar.

Standart Maliyet Yönteminin Yararları ve Sakıncaları

Bir işletmede farklı bir çok maliyetlendirme yöntemi uygulanabilir. Ayrıca, işletmelerde maliyet yöntemi belirlenirken esas konu uygulanacak yöntemin o işletme için maliyet ve faydalarının belirlenmesidir.  İşletme için şekil, zaman ve mekan faydası olarak ortaya çıkan bu faydalar hangi yöntem uygulandığında o işletmeye en fazla faydayı sağlıyor, işletmenin organizasyon yapısına uyuyor ve verimliliğini artırıyor ise işletme o yöntemi seçmelidir. Bu bağlamda, standart maliyet yönteminin kabul edilebilirliği, işletmenin gerçekleşen maliyetlerine yakınlığı, başka bir deyişle, aradaki farkların az olmasıyla oluşur. Ayrıca standart maliyet yöntemi, gerek kısa vadeli sonuç hesaplarının düzenlenerek stok değerlemesini kolaylaştırması ve gerekse işletmelerin değişken maliyet yapısına uyması açısından, farklı maliyet yöntemleriyle beraber kullanıldığında işletmelere rekabet üstünlüğü ve yarar sağlayabilir (Bölükoğlu ve Özgen, 2006; 84).

Bir işletmede standart maliyet yönteminin uygulanabilmesi için işletmenin girdi ve çıktılarının standart nitelikte olması gerekir. Bu nedenle üretilen ürün ve faaliyetlerin standart olduğu sistemlerde kullanılabilir ve sipariş maliyet yönteminden çok safha maliyet yönteminde standart maliyetlerden yararlanılabilir. Ayrıca, işletmelerde yeterli organizasyonun yapılmış  olması ve hesap planlarında gider yerleri ve gider türlerinin sağlıklı bir biçimde ayrılmış olması gerekir (Akgün, 2004; 98).

Standart maliyet yönteminden beklenen yararın sağlanabilmesi için gerek işletme dışı ekonomik koşullarda ve gerekse işletme içi faaliyetlerde bir istikrarın olması gerekir.  İşletme dışı ekonomik koşullara örnek olarak satın alma   fiyatlarında enflasyon etkisi, işletme içi koşullara da satışlar örnek verilebilir.  İşletme içi ve işletme dışı ekonomik koşullarda istikrarın olmaması durumunda standartlarda değişme gerekeceğinden, sonuçta standart maliyet yönteminden beklenen yarar da ortadan kalkacaktır (Bölükoğlu ve Özgen, 2006; 74).

Standart maliyet sistemi ile, maliyet unsurları, etkili bir şekilde kontrol edilebildiği gibi mamul maliyetlerinin hesabında hız ve kolaylık sağlanmaktadır. Planlama ve kontrol sayesinde üretim faktörlerinin üretkenliğinin artmasıyla maliyetler düşürülebilir. Kısa dönemde sonuç hesaplarının düzenlenmesi ve stok değerlemesi kolaylaşır.  İşletmenin organizasyonunu geliştirmek ve daha verimli bir duruma getirmek olanağı elde edilir. Ayrıca standart maliyet sistemi sayesinde, iyi bir iş değerlemesi ve adil bir ücret politikası uygulanabilir (Bursal ve Ercan, 1992;332).

Bu önemli yararlarına karşılık, maliyet hesaplarında standartlara fazla önem verilmesi, fiili maliyetlerin izlenmesinde ihmallere yol açabilir. Sistem, kontrol bakımından pahalı hesap ve kayıt işlemlerini gerektirebilir. Standartlar, personel üzerinde bir nevi baskı yaratıp, işletme içi beşeri ilişkileri gerginleştirebilir. Ayrıca, her işletmenin yapısı böyle bir sistemin uygulanmasına olanak vermeyebilir.

Standart Maliyet Yönteminin Kuruluş Aşamaları

Standart maliyetlerin kurulması ve uygulanması güç ve maliyetli bir iş olup uzun çalışmalar gerektirmektedir. Sistemin kurulması için ön çalışmalar zorunlu olmakta ve kuruluş  dönemi her işletmenin üretim programı ve tekniğine, organizasyon ve büyüklüğüne göre değişmektedir. Kurulan sistemin işletmede çalışmasının da bir süre kontrol edilmesi gerekmektedir. Standart maliyet yönteminin kuruluş  aşamalarını  şöyle sıralayabiliriz;

  1. Direkt ilk madde ve malzeme miktar (DIMMM) standartlarının belirlenmesi
    Standart Maliyet Yönetimi’nde ilk olarak üretilecek her bir ürüne ait şirketin üretim teknolojisine göre kullanılacak direkt ilk madde ve malzeme miktarı (BOM) finansal bakış açısıyla gözden geçirilir.
  2. Direkt ilk madde ve malzeme fiyat standartlarının belirlenmesi
    Satınalma organizasyonu tarafından saptanacak cari fiyat seviyesi direkt ilk madde ve malzeme fiyat standardı olup aynı zamanda satınalma organizasyonu ürün verimliliğinin ölçülmesine de katkı sağlar.
  3. Direkt işçilik süre standardı
    Direkt işçilik verimlilik standardı olarak adlandırılan bu standart bir şirkette beklenen koşullar altında üretilecek ürünlerin birim başına gereksinim duyulan işçilik zamanını ifade eder. Bu aşamada İş Etüdü ve Standart İş Eğitim ve uygulamaları gerçekleştirilir.
  4. Direkt işçilik ücret standardı (DİÜS)
    Direkt işçilik ücreti tespit edilirken; üretim faaliyetleri için gerekli işçilik özellikleri ve bu işçilik özelliklerine göre ödenecek ücretler değerlendirilir.
  5. Genel üretim giderleri standardı
    Direkt ilk madde ve direkt işçilik giderleri dışında üçüncü unsur olan üretim süreciyle ilgili sabit, karma ve değişken giderlerdir. Standart Maliyet Analizi sürecinde bu türden giderler de kapsama dahil edilir.
  6. Birim üretim maliyeti standardı
    Standart performans ölçütleri altında belirli bir miktardaki ürün veya hizmetin maliyetinin önceden saptanmasıdır. Standartlar bir kez saptandıktan sonra her ürün veya hizmet için bir standart maliyet kartı oluşturulabilir. Bu kartta, her ürün için direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderleri kalemleri gösterilebilir.
  7. Birim satış fiyat standardı
    Satılacak belirli bir ürün veya hizmet için hesaplanmış standart birim satış fiyatı değerlendirilir.
  8. Fark analizi
    Gerçek maliyetler ve standart maliyetler arasındaki fark sapmadır ve analiz edilir.

Standart Maliyet Analizi ve İş Etüdü Danışmanlığı kapsamında yukarıda belirtilen 8 adım firmanın ilgili departmanı ile işbirliği içerisinde yürütülür. Danışmanlık süreleri firma faaliyet hacmi doğrultusunda tespit edilerek projelendirilir.